W Dzień Pamięci Ofiar Holokaustu przypominamy, że Niemcy wysiedlili i zamordowali większość bydgoskich Żydów

Dodano: 27.01.2026 | 07:31

Na zdjęciu: Po rozpoczęciu okupacji Bydgoszczy, Niemcy wywiesili na wejściu do synagogi przy Pod Blankami napis "To miasto jest wolne od Żydów", a następnie zlecili jej rozbiórkę.

Fot. Wikimedia Commons

27 stycznia obchodzimy Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Niemcy wysiedlili i zamordowali większość z ok. dwóch tysięcy bydgoskich Żydów. Podobny los spotkał ludność żydowską całego przedwojennego Pomorza.

W 1939 r. na obszarze ówczesnego województwa pomorskiego mieszkało około 45 tys. Żydów, co stanowiło 2,3 proc. ogółu ludności. W samej Bydgoszczy było ich 2057. Największe skupisko ludności żydowskiej było we Włocławku i liczyło 13 tys. osób. Były też miejscowości, w których stanowiła ona niewielką grupę – np. w Koronowie była tylko jedna osoba wyznania mojżeszowego. – Ludność żydowska na terenach Kujaw i Pomorza żyła przeważnie w miastach, stąd zajmowała się głownie handlem i rzemiosłem – zaznacza dr Izabela Mazanowska z Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy.

Po wybuchu wojny niemiecka polityka narodowościowa na ziemiach wcielonych do Rzeszy zmierzała do możliwie szybkiego usunięcia z nich ludności żydowskiej. Służyły temu wysiedlenia przeprowadzane planowo lub „na dziko” oraz towarzysząca im eksterminacja. Wysiedlenia miały miejsce od września/października 1939 r. do połowy 1940 r. oraz od lata 1941 r., aż do zagłady skupisk żydowskich wiosną 1942 r. Pomorze Gdańskie było jednym z pierwszych regionów okupowanej Polski, gdzie ludność żydowska została usunięta już w pierwszych miesiącach okupacji poprzez eksterminację i wysiedlenia. Pozostali tylko nieliczni.

CZYTAJ TAKŻE: 106 lat od powrotu Bydgoszczy do Macierzy. Polskość witano ze łzami w oczach

– Eksterminacja ludności żydowskiej żyjącej na terenie przedwojennego województwa pomorskiego rozpoczęła się w pierwszych dniach września 1939 r., czego przykładem są egzekucje Żydów w Bydgoszczy. Żydzi stali się ofiarami zbrodni pomorskiej. Ofiary kolejnych aresztowań rozstrzeliwano np. w fordońskiej Dolinie Śmierci, w Piaśnicy, Szpęgawsku, Dolinie Śmierci w Chojnicach, na cmentarzu żydowskim w Świeciu, prawdopodobnie w Mniszku i Grupie w powiecie świeckim, w Górce Klasztornej i w Paterku w powiecie wyrzyskim, w Radzimiu i Karolewie w powiecie sępoleńskim, w Klamrach w powiecie chełmińskim, w lasach karnkowskich w powiecie lipnowskim i lasach skrwileńskich w powiecie rypińskim oraz wielu innych miejscach kaźni – mówi dr Mazanowska.

Efekty eksterminacji były porażające. W rejencji inowrocławskiej liczba Żydów spadła z ok. 54000 w końcu 1939 r. do trzech w październiku 1942 r. We Włocławku jesienią 1940 r. liczba Żydów nie przekraczała 4000 osób. Obecność siedmiu ostatnich Żydów w Bydgoszczy odnotowano w lutym 1941. Wówczas też wywieziono ostatnich kilkunastu Żydów z Lipna i Rypina.

CZYTAJ TAKŻE: 50 lat temu nad Doliną Śmierci stanął pomnik. Dziś oczekuje na nowe życie

Masowym przesiedleniom i mordom towarzyszyła grabież mienia i niszczenie obiektów kultu religijnego. We Włocławku już 24 września 1939 r. Niemcy podpalili dwie synagogi i dom modlitwy chasydów, oskarżając o to Żydów. W podobny sposób zniszczono synagogi w Lubieniu i Radziejowie. W listopadzie 1939 r. spalono synagogę w Izbicy Kujawskiej, wcześniej zmuszając rabina do samobójczego skoku z jej dachu. Jeszcze w 1939 r. synagogi i domy nauki („bet ha-midrasze”) zniszczono w Rypinie (27 września), Lipnie (koniec listopada), Inowrocławiu (14 września), Kruszwicy (przełom 1939/1940 r.) i Bydgoszczy (wrzesień-grudzień). Na frontonie tej ostatniej, w trakcie jej rozbiórki niemieccy okupanci zawiesili transparent z niemieckim napisem: „Diese Stadt ist ein Judenfre””, czyli „To miasto jest wolne od Żydów”.

Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu został ustanowiony w 2005 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dla uczczenia pamięci ofiar pochodzenia żydowskiego pomordowanych w czasie II wojny światowej przez Niemców. Datę wybrano nieprzypadkowo – 27 stycznia 1945 r. wojska sowieckie uwolniły więźniów niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, miejsca zagłady co najmniej miliona Żydów z Polski, Węgier, Francji, Czechosłowacji, Grecji i innych krajów oraz około 120 tys. więźniów innych narodowości – Polaków, Romów, jeńców sowieckich, a także wielu innych.